Strateji müttəfiqliyin hüquqi təməli
2021-ci il iyunun 15-də imzalanan "Azərbaycan Respublikası ilə Türkiyə Respublikası arasında müttəfiqlik münasibətləri haqqında Şuşa Bəyannaməsi" iki qardaş xalqın əsrlər boyu formalaşmış mənəvi birliyinin rəsmi sənədə çevrilməsidir. Bəyannamənin kökləri XX əsrin əvvəllərinə, Mustafa Kamal Atatürkün dövlət quruculuğu dövrünə gedib çıxır.
"İmzalanmış Bəyannamə tarixə əsaslanır. Bəyannamədə xalqlarımızın böyük liderləri, öndərləri Mustafa Kamal Atatürkün və Heydər Əliyevin kəlamları öz əksini tapıb. XX əsrin əvvəllərində Mustafa Kamal Atatürk demişdir: 'Azərbaycanın sevinci sevincimiz, kədəri kədərimizdir'. XX əsrin sonlarında Heydər Əliyev demişdir: 'Türkiyə və Azərbaycan bir millət, iki dövlətdir'. Bu tarixi sözlər, kəlamlar bizim fəaliyyətimiz üçün əsas amildir. Biz bu vəsiyyətə sadiqik və XXI əsrdə azad edilmiş Şuşada Müttəfiqlik Bəyannaməsini imzalayarkən əcdadlarımıza sadiqliyimizi nümayiş etdiririk və gələcək nəsillərə yol göstəririk."— Prezident İlham Əliyev
Bu kəlamlar yalnız tarixi bir xatirlatma deyil, həm də iki dövlət arasındakı münasibətlərin ideya-fəlsəfi çərçivəsini müəyyən edir. Bəyannamə həmin çərçivəni hüquqi norma kimi möhkəmləndirir.
Şuşa Bəyannaməsi Azərbaycan–Türkiyə münasibətlərini ikitərəfli dostluq çərçivəsindən çıxararaq rəsmi hüquqi müttəfiqlik statusuna yüksəltmişdir. Sənəd hər iki dövlətin siyasi iradəsini, müdafiə öhdəliklərini və iqtisadi tərəfdaşlığını vahid sənəddə cəmləşdirir. Münasibətlər artıq məsləhət-razılaşma mexanizmi deyil, qarşılıqlı hərbi, siyasi və iqtisadi dəstəyi nəzərdə tutan strateji müttəfiqlik formatında qurulmuşdur.
Azərbaycanın ən güclü regional dövlətlərdən biri — Türkiyə ilə rəsmi müttəfiqlik müqaviləsi imzalaması ölkəmizin diplomatik çəkisini xeyli artırmışdır. Dünya dövlətlərinin və beynəlxalq təşkilatların Azərbaycana münasibəti artıq vahid dövlət kimi deyil, genişmiqyaslı ittifaqın bir tərəfi kimi formalaşır. Bu, xarici siyasətin daha etibarlı mövqelərdən aparılmasına şərait yaradır.
Strateji müttəfiqlik statusunun rəsmiləşdirilməsi xarici investorlar üçün Azərbaycanda sahibkarlıq mühitinin daha proqnozlaşdırıla bilən olmasına əsas yaradır. İki ölkənin birgə bazarının geniş olması, ticarət marşrutlarına birgə nəzarətin güclənməsi, həmçinin enerji-nəqliyyat layihələrinin etibarlı siyasi zəminlə təmin edilməsi — bütün bunlar xarici kapitalın cəlb edilməsi üçün mühüm stimullardır.
"Birgə Bəyannamədə tarixi Qars müqaviləsinə istinad edilir. Tarixi Qars müqaviləsi düz yüz il bundan əvvəl imzalanmışdır. Bu da böyük rəmzi məna daşıyır. Yüz ildən sonra azad edilmiş Şuşa şəhərində müttəfiqlik haqqında imzalanan Birgə Bəyannamə bizim gələcək iş birliyimizin istiqamətini göstərir."— Prezident İlham Əliyev, Şuşa Bəyannaməsinin imzalanması mərasimindəki çıxışından
1921-ci ildə imzalanan Qars müqaviləsi Cənubi Qafqazda müasir sərhədlərin beynəlxalq hüquqi bazasını müəyyən etmişdi. Şuşa Bəyannaməsinin həmin müqaviləyə istinadla imzalanması tarixi varisliyi vurğulamaqla yanaşı, iki dövlətin bu günə kimi eyni ortaq strateji çərçivədə fəaliyyət göstərdiyini bəyan edir.
Şuşa Bəyannaməsinin beynəlxalq əhəmiyyəti bir neçə amillə müəyyənləşir: birincisi, sənədin işğaldan azad edilmiş ərazidə imzalanması onun siyasi-simvolik dəyərini yüksəldir; ikincisi, NATO üzvü olan Türkiyənin tam müttəfiqlik öhdəlikləri əsaslı siyasi dəstəyi nəzərdə tutur; üçüncüsü, bəyannamə ikitərəfli münasibətləri çoxtərəfli beynəlxalq hüquq normaları ilə harmoniyada inşa edir.
Şuşa Bəyannaməsi beynəlxalq arenaya aydın bir mesaj ötürür: Azərbaycan və Türkiyə regional məsələlərdə ortaq mövqedən çıxış edəcək, hər iki dövlətin ərazisinə və suverenliyinə yönələn hər hansı təhdid birgə cavab tədbirlərinə səbəb olacaq. Bu mesaj Cənubi Qafqazda siyasi tarazlığın yenidən qurulmasında mühüm rol oynayır.
Azərbaycan–Türkiyə strateji müttəfiqliyi yalnız hərbi-siyasi sahə ilə məhdudlaşmır. Birgə infrastruktur layihələri — TANAP, BTK dəmir yolu, Bakı–Tbilisi–Ceyhan boru kəməri — artıq mövcud olan iqtisadi inteqrasiyanın sənədli təsdiqi kimi qiymətləndirilə bilər. Strateji ortaqlığın rəsmiləşdirilməsi bu layihələrin genişləndirilməsi, yeni birgə iqtisadi zonalar yaradılması, qiymət-tarif razılaşmalarının inkişafı üçün institusional çərçivəni möhkəmləndirir. Hər iki ölkənin iqtisadi potensialı beləliklə sinergik effektlə daha böyük gücə çevrilir.
Bəyannamənin imzalanması regionda status-kvonu dəyişdirməyə çalışan, 2020-ci il müharibəsinin nəticələrini sorgulayan revanşist qüvvələrə birmənalı cavab rolunu oynayır. Azərbaycana qarşı hər hansı hərbi-siyasi təzyiq artıq yalnız Azərbaycanla deyil, Türkiyə ilə münaqişə kimi qiymətləndirilməlidir. Bu amil regionda hərbi müdaxilə ehtimalını ciddi dərəcədə azaldır.
Şuşa Bəyannaməsindən əvvəl iki ölkə arasındakı münasibətlər güclü olsa da, rəsmi hüquqi bazası tam formalaşmamışdı. Bəyannamə əvvəlki anlaşma memorandumlarını, hərbi əməkdaşlıq sazişlərini və ticarət müqavilələrini vahid strateji müttəfiqlik çərçivəsini altında birləşdirdi. Bu, ikitərəfli münasibətlərin keyfiyyətcə yeni mərhələyə keçidini rəsmiləşdirdi.
Bəyannamə əməkdaşlığı yalnız hərbi sahə ilə məhdudlaşdırmır. Sənəd ticarət, energetika, nəqliyyat, kənd təsərrüfatı, elm-texnologiya, turizm, mədəniyyət və humanitar sahələri əhatə edən kompleks tərəfdaşlıq modelini müəyyən edir. Belə çoxsahəli struktur iki ölkə arasındakı bağlılığı möhkəmləndirir və münasibətlərə etibarlılıq baxımından əlavə dərinlik qazandırır.
Bəyannamə gələcəyə yönəlik yol xəritəsi rolunu da yerinə yetirir. Sənəddə nəzərdə tutulan birgə komissiyalar, müntəzəm məsləhətləşmə mexanizmləri, ortaq infrastruktur planlaşdırması — bütün bunlar münasibətlərə proqnozlaşdırıla bilən, institutlaşmış xarakter verir. Bu, hər iki ölkənin gələcək hökumətlərini də ortaq strateji çərçivədə saxlayan bir öhdəlik kimi qiymətləndirilə bilər.
Şuşa Bəyannaməsinin diqqətəlayiq müddəalarından biri xarici siyasətin koordinasiyasına aid olan hissədir. Hər iki dövlət beynəlxalq platformalarda — BMT, ATƏT, İslam Əməkdaşlıq Təşkilatı çərçivəsində — mövqelərini uyğunlaşdırmağa, bir-birini dəstəkləməyə öhdəlik götürmüşdür. Bu, iki ölkənin beynəlxalq nüfuzunu daha da gücləndirir.
Bəyannamə informasiya məkanında da birgə fəaliyyəti nəzərdə tutur. Dezinformasiyaya qarşı mübarizə, media əməkdaşlığı, kəşfiyyat mübadiləsi, kibertəhlükəsizlik sahəsindəki koordinasiya — bu sahələr müasir dövrün mürəkkəb çağırışları fonunda getdikcə daha böyük strateji əhəmiyyət kəsb edir. İki ölkə arasında bu sahədəki əməkdaşlıq münasibətlərə əlavə möhkəmlik qatır.
Şuşa Bəyannaməsi imzalandığı gündən bu yana iki ölkə arasında əməkdaşlıq yeni sahələrə yayılmağa davam etmişdir. Müdafiə sənayesi, texnologiya transferi, birgə hərbi təlimlər, səhiyyə və təhsil sahəsindəki yeni anlaşmalar bəyannamənin ruhunun praktiki müstəvidə gerçəkləşdirilməsinin bariz nümunələridir. Bu dinamika tərəfdaşlığın donmuş sənəd olmadığını, daim inkişaf edən canlı bir prosesə çevrildiyini göstərir.
Bəyannamə Azərbaycanın işğaldan azad etdiyi ərazilərin yenidən qurulmasında Türkiyənin fəal iştirakını nəzərdə tutur. Qarabağın, o cümlədən Şuşanın bərpası bu əməkdaşlığın ən görünən praktiki ifadəsidir. Türk şirkətlərinin tikinti, infrastruktur, enerji və xidmət sahələrindəki iştiraki siyasi müttəfiqliyin iqtisadi müstəviyə çevrilməsinin bariz nümunəsidir.
Şuşa Bəyannaməsinin ən əhəmiyyətli müddəalarından biri müdafiə sahəsindəki qarşılıqlı öhdəliklərə dairdir. Sənəd hər iki ölkənin ərazisinə, suverenliyinə, müstəqilliyinə yönələn hər hansı hücum halında birgə cavab tədbirlərinin görüləcəyini təsbit edir. Azərbaycan tarixində ilk dəfə belə bir öhdəlik rəsmi-hüquqi sənəd formasında öz əksini tapır. Bu, ölkəmizin müdafiə potensialını keyfiyyətcə yeni səviyyəyə çatdıran tarixi nailiyyətdir.
Bəyannamənin imzalanmasından bəri hər il iyunun 15-i Şuşada bu tarixi sənədə həsr edilmiş beynəlxalq konfransların keçirildiyi günə çevrilmişdir. Bu konfranslar Şuşa Bəyannaməsinin maddələrini müxtəlif aspektlərdən — siyasi, hüquqi, iqtisadi, hərbi, mədəni — akademik müstəvidə araşdırmaq üçün mühüm platforma rolunu oynayır. İmzalanma yerinin özündə — Şuşada — bu toplantıların keçirilməsi həm simvolik, həm də strateji baxımdan olduqca əhəmiyyətlidir: bu, Şuşanın yalnız keçmiş mədəni paytaxt deyil, eyni zamanda müasir Azərbaycanın siyasi-diplomatik həyatının aktiv mərkəzi olduğunu dünyaya nümayiş etdirir. Hər il genişlənən iştirakçı bazası, müzakirəyə çıxarılan mövzuların artması bəyannamənin canlı bir siyasi sənəd kimi öz aktuallığını qoruduğunu göstərir.
